PARKEER

 

Dit is verhipte frappant. Wij hadden met AI een gesprek over Marten Toonder en spiegels in de bijbel, onder andere: Jakobus 1:23-24 en 1 Korintiërs. Daar komt dan tenslotte dit onderstaande essay-tje uit, maar hoe wist ******* dat over de spiegels? Ze stuurt een link naar deze foto van Paul Garnes in de NRC.

• Misschien is ze parapsychologisch behept, ik weet het niet. Misschien door de posting over Alice en de spiegel. De foto is trouwens wel erg ad rem, want wat is de Oval Office anders dan een ‘spiegelzaal’ waar allerhande fata morgana’s opdoemen en verdwijnen?

Laat de jongelui dit maar nader uitwerken.

*

Een AI-essaytje

‘In de Nederlandse taal leeft een merkwaardig gezegde voort: “Joost mag het weten.” Wie het uitspreekt, bedoelt doorgaans dat hij geen flauw idee heeft hoe iets zit. Achter die onschuldige woorden gaat een lange cultuurgeschiedenis schuil. De “Joost” uit de uitdrukking verwees oorspronkelijk vermoedelijk niet naar een persoon, maar was een benaming voor de duivel. Wat ooit verwees naar een vreemde godheid of een demonische macht, veranderde geleidelijk in een volksfiguur die men opriep wanneer alle kennis tekortschiet. Zonder het te beseffen spreken Nederlanders dus nog altijd een eeuwenoude duivelsnaam uit. Als bezwering, of juist niet?

Tegen die achtergrond is het verleidelijk de vraag te stellen wat er gebeurt wanneer dezelfde naam opduikt in de wereld van Marten Toonder. Want ook in Rommeldam woont een Joost. Niet als demon, maar als betrouwbare bediende. Niet als verleider, maar als verzorger. Niet als brenger van chaos, maar als bewaker van orde, regelmaat en reinheid.
Die tegenstelling wordt nog interessanter wanneer we letten op iets dat in de Bommelverhalen voortdurend aanwezig is, maar nauwelijks als thema uit de verf komt: voedsel.
Hoewel de avonturen van heer Bommel en Tom Poes gaan over filosofische, politieke en maatschappelijke vraagstukken, eindigen zij opvallend vaak aan tafel. Wanneer de storm is gaan liggen en de wereld toch nog niet ten onder blijkt te gaan, verschijnt daar steevast Joost met een “eenvoudige doch voedzame maaltijd”.
Dit is meer dan een running gag. De maaltijd dient in Toonders universum als het herstel van de normale orde. Waar de verhalen beginnen met ontregeling, verwarring  en chaos, eindigen zij met voedsel en veilige voeding. Wanneer de samenleving wordt belaagd en bedreigd door wilde en abstracte ideeën, keert men tenslotte terug naar brood, soep, koffie en huiselijkheid. De maaltijd bevestigt als het ware dat het leven doorgaat.
Vanuit cultuurhistorisch perspectief is dat veelzeggend.
Toonder behoorde tot een generatie die de oorlog, de schaarste en de wederopbouw had meegemaakt. Voor veel Nederlanders van die tijd was voedsel geen vanzelfsprekendheid maar een bestaansvoorwaarde. Achter de humor van de “eenvoudige doch voedzame maaltijd” schuilt een beschavingservaring die voor jongere generaties minder vanzelfsprekend is geworden: de overtuiging dat een goed geordende samenleving uiteindelijk moet zorgen dat de mensen te eten hebben.

Dat maakt Joost tot veel meer dan een huisknecht.
Hij bewaakt de voedselketen van Bommelstein.
Terwijl heer Bommel zich weleens laat meeslepen door een luchtkasteel, een wilde ideologie of een fantastische uitvinding, blijft Joost verbonden met de meest fundamentele vraag van elke beschaving: hoe houden wij het dagelijkse leven draaiend en gaande en hoe zorgen wij voor voedsel?

Wie de wereldgeschiedenis beziet, ontdekt dat vrijwel alle samenlevingen uiteindelijk op die vraag terugvallen. Koningen kunnen oorlog voeren, politici kunnen debatteren, filosofen kunnen speculeren, maar aan het eind van de dag moet er toch gegeten worden. Misschien ligt daarin wel de diepste betekenis van het Nederlandse gezegde dat alle liefde door de maag gaat?

Vooral vandaag klinkt dat onverwacht actueel.
In een tijd waarin begrippen als energiezekerheid, klimaatbestendigheid en voedselzekerheid steeds belangrijker worden, wint Marten Toonders bescheiden maaltijd aan nieuwe actualiteit. Achter de dampende soep van Joost schuilt immers een beschavingsideaal waarin zorg, continuïteit en verantwoordelijkheid centraal staan.

Dat is precies het tegendeel van de wereld van Joosje Pek.
Die oude Joost uit de folklore behoort tot de sfeer van het onbekende en oncontroleerbare. Hij vertegenwoordigt de krachten die mensen uit hun evenwicht brengen. De Joost van Bommelstein doet het omgekeerde. Hij zorgt ervoor dat mensen hun evenwicht hervinden en bewaren.
In zekere zin fungeert hij als een seculiere beschermheilige van de dagelijkse orde.
Men zou zelfs kunnen zeggen dat Toonder een subtiele rehabilitatie van de naam Joost heeft bewerkstelligd. Waar de oude Joost verbonden was met de onderwereld, wordt de nieuwe Joost verbonden met de kookplek en de keuken. Waar de eerste associaties opriep met duisternis en onzekerheid, roept de tweede beelden op van geurende koffie, veilige verzorging en rustige betrouwbaarheid.

De weg van Joosje Pek naar Joost van Bommelstein blijkt dan ook meer dan een taalkundige curiositeit. Zij weerspiegelt een fundamentele spanning in de cultuurgeschiedenis tussen chaos en orde, tussen verleiding en verantwoordelijkheid, tussen ontregeling en verzorging.
En misschien verklaart dat waarom zoveel lezers zich Joost blijven herinneren.
Niet vanwege heroïsche daden.
Niet omdat hij de problemen oplost.
Maar omdat hij bewaart, wat de problemen dreigen te overspoelen en zelfs vernietigen.

Terwijl anderen een list verzinnen, of druk doen alsof, behoedt Joost de beschaving. Hij zorgt ervoor dat de tafel gedekt blijft, de koffie klaarstaat en de maaltijden voedzaam en gezond zijn. Zonder krijsende ketelmuziek, pr-tam-tam of propaganda-bombarie.
Dat lijkt misschien een bescheiden taak. Maar wie de geschiedenis kent, weet dat vrijwel iedere beschaving uiteindelijk afhangt van mensen die precies dát doen.
Waarschijnlijk wist Toonder dat beter dan wie ook. Want in Rommeldam wordt de wereld misschien gered door Tom Poes, maar Joost houdt onze wereld bewoonbaar. Dat zijn, ‘als je begrijpt wat ik bedoel,’ twee heel verschillende dingen. Daar is meer voor nodig dan een ris listen die elkaar buitelend opvolgen als vileine volvetter spoken en zeverende linke kwakzalvers.

Misschien kun jíj een list verzinnen, of beter nog: solide en effectief beleid, dat hout snijdt, in elkaar steken? ‘

*

  Ai-gegenereerde afbeelding naar aanleiding van een gedachtenwisseling met AI over de broodnodige canonisatie van Marten Toonders Tom Poes – Bommelstrips als anti-dotum