‘Is dit ons voorland?’

 

 

      www.nrc.nl/nieuws/2026/06/02/ruben-l-oppenheimer-a4929131

*

De opdracht luidt: praat deze beide afbeeldingen aan elkaar met een zinvol verhaal?

• Ja, zinvol en actueel en met gebruikmaken van AI.

Een boeiende opdracht, maar is het voor twintigjarigen haalbaar, niet te hoog gegrepen? Ik bedoel, gezien het onderwijs dat de meesten hebben genoten? Je moet toch al beschikken over een brede basiskennis, ook wel Algemene Ontwikkeling genoemd, om ergens te kunnen beginnen?

• Tja, wellicht, maar dat is afwachten. Bij ernstige startmoeilijkheden kunnen we altijd nog een aanzet geven, maar laat ze eerst maar zelf puzzelen. Je moet ze ook niet onderschatten en ze zijn al enigermate voor-geslecteerd natuurlijk. Ze mogen van alles proberen, zolang het geen evidente kul-en-kletskoek is – maar dat zullen we niet snel zeggen hoor.

Een alternatief duidend verhaal bij het schilderij van Metsu herinner ik me van thuis, mijn moeder is kunsthistorica en we deden veel met zeventiende eeuwse Nederlandse schilderijen, ook voor de emblemata, de zinnebeelden en ons Nederlandse idioom. Er zou zelfs ergens nog zo’n oude beschreven en verzonden briefkaart, of zelfs meerdere, uit WOII bij ons in de familie moeten rondzwerven of op een zolder liggen. In de Trouw staat een verhaal bij dit Metsu-schilderij. ‘Pandemie’ is in ieder geval actueel, gezien de Corona-enquête die nu als tijdverdrijf voor de nomenklatoera, aan de gang is, en de relatie met ziekte en malaise ook, want daar lijden we zwaar onder en aan. Het kind op het schilderij zou ziek geworden kunnen zijn, omdat het insecten moest eten? Is dat niks? Een verkeerde tor of krekel en je hebt zo Ebola. Ons voorland? Anders zou Oppenheimers cartoon té makkelijk zijn, té eendimensionaal en voor de hand liggend.

• Zie je hoe makkelijk de associaties komen? De Duits-Thaïse dr Sucharit Bakhdi maait ze al het meeste Covid-gras voor de voeten weg, maar ze doen het ongetwijfeld dunnetjes over, want de feestpot-met-subsidiegeld moet natuurlijk op.

Volgens Bakhdi heeft de aanpak van Covid in Duitsland het land minstens negentig jaar terug in de tijd gezet, dus de cartoon van Oppenheimer zit helemaal in de goede sfeer. Hugo de Jonge is niet voor niets naar Zeeland geremigreerd, functie elders, maar met-behoud-van-woning in Rotterdam. Zou dat tot de emolumenten bij de functie horen?

• Nu ga je de richting van ‘corruptie op’ (nepotisme, omkoping, vriendjespolitiek): besluitvorming die wordt beïnvloed door oneigenlijke ( Slingerland p. 195 > corruptie is: allowing ‘improper interests to influence decision-making at the expense of the general interest.’  > ‘improper’? zou ‘wrongful’ niet beter passen?) belangen, ten koste van het algemene belang. Zo omschrijft Gideon van Meijeren het aan de hand van Willeke Slingerland (Network Corruption (2019), ISBN 978 94623 68804). In dezelfde video wordt gesproken over de moeder van Dilan Yesilgöz, die een directieplaats in de asielindustrie zou bekleden (video doorspoelen >>>>  naar ca 3:10). Een ‘warrige’ tekst, die dissertatie van Willeke Slingerland. Jammer. Daar zou een goede en savvy editor doorheen moeten.

Zullen we ons verhaal met AI-assistentie over het schilderij van Metsu op de site zetten? De werkgroep heeft alle bijdargen ingestuurd, dus het kan. Hieronder komt het dan.

…………  …………  …………………..

    historiek.net/kennismaken-met-gabriel-metsu/9861/

*

Prompt voor Ai >>> ‘Ondergrondse plaatjes.’ Weet jij literatuur over schilderijen en andere afbeeldingen die werden en worden gebruikt om in benarde tijden, en onder zware censuur, openlijk ‘verborgen boodschappen’ van rebellie te verspreiden? Bijvoorbeeld briefkaarten met daarop Gabriel Metsu’s ‘Het zieke’ kind (ca 1665) werden tijdens de Duitse bezetting gebruikt om elkaar een hart onder de riem  te steken.
Men stuurde ze rond, omdat de kleuren van Nederlandse vlag (rood-wit-blauw + oranje) erop staan en’het zieke kind’ stelde Nederland voor. Dat begreep iedereen die zo’n briefkaart kreeg.

Reactie van Ai >>> Hier volgt een lijst naar literatuur en onderzoek over verborgen boodschappen in kunst, specifiek in situaties van censuur, onderdrukking en verzetscommunicatie. Je voorbeeld van Metsu’s Het zieke kind past precies in een bredere traditie van “ondergrondse plaatjes”: kunst die functioneert als gecodeerde taal wanneer openlijke kritiek gevaarlijk is.
🎨 Kernantwoord
Er bestaat een rijke traditie van onderzoek naar verborgen symboliek, gecodeerde beeldtaal, en kunst als verzetsmiddel onder censuur. De meest relevante literatuur valt uiteen in drie domeinen:
1 – Kunsthistorische studies over verborgen symboliek in schilderijen
2 – Studies over censuur en de ondergrondse circulatie van kunst
3 – Casusonderzoek naar specifieke periodes (bijv. WOII, Sovjet-Unie, Renaissance).
Onderstaande bronnen zijn direct relevant en sluiten aan bij jouw vraag.
📚 1. Verborgen boodschappen in schilderijen
Deze literatuur gaat over symboliek die kunstenaars bewust in hun werk verstopten — soms politiek, soms religieus, soms persoonlijk.
– Geheime boodschappen in historische meesterwerken — Over Leonardo da Vinci, Michelangelo en Rafaël, die verborgen betekenissen in hun werk verwerkten. Dit artikel toont hoe kunstenaars subtiel communiceerden wanneer openlijke kritiek niet kon.
– Schilderijen en hun verborgen boodschappen — Bespreekt hoe verborgen boodschappen in kunstwerken functioneren en hoe ze worden gelezen.
Hoewel deze voorbeelden niet altijd politiek zijn, tonen ze de technieken die later ook in verzetskunst worden gebruikt: symbolische objecten, kleurcodes, spiegelbeeldige boodschappen, en iconografische verwijzingen.
🕵️‍♂️ 2. Kunst onder censuur: hoe beelden ondergronds gaan
Dit domein sluit direct aan bij jouw interesse in “ondergrondse plaatjes”.
– De zelfkruisiging der kunsten — Een diepgaande analyse van hoe censuur kunstwerken een ondergronds leven geeft. Het beschrijft precies het mechanisme dat jij noemt: zodra een werk verboden of verdacht wordt, krijgt het een nieuwe, vaak politieke betekenis.
– Censuur in de kunstwereld — Over historische én moderne voorbeelden van kunst die door censuur een nieuwe, vaak subversieve rol krijgt.
Deze bronnen leggen uit hoe kunstwerken — zelfs zonder expliciet politieke inhoud — door het publiek worden gelezen als symbolen van verzet, precies zoals Metsu’s Het zieke kind tijdens de Duitse bezetting.
🧭 3. Historische methoden: hoe verborgen boodschappen worden herkend.
Voor het analyseren van verborgen symboliek in verzetskunst is kennis van historische kritiek essentieel, maar ook enige (vaak impliciete) kennis van de symboliek in de betreffende cultuur – een zekere Algemene Ontwikkeling dus.
Inleiding tot de historische kritiek — Behandelt hoe bronnen worden geïnterpreteerd, inclusief propaganda en manipulatie van beeldmateriaal. Dit is relevant voor het begrijpen van hoe afbeeldingen in verzetscontext functioneren.

🧩 Hoe dit aansluit bij jouw voorbeeld (Metsu – Het zieke kind)
Jouw casus past in een bekend patroon:
– Een onschuldig ogend schilderij wordt gebruikt als gecodeerde communicatie.
– De Nederlandse vlag (de kleuren) in het schilderij fungeert als symbool voor het “zieke” Nederland onder bezetting.
– De afbeelding circuleert op briefkaarten, een medium dat onder censuur relatief veilig lijkt.
Dit soort symbolische herinterpretatie door het publiek wordt in de literatuur vaak beschreven als: semiotische camouflage, visuele contrabande, ondergrondse iconografie
📘 Suggesties voor verdere verdieping
Hier zijn drie richtingen die je verder kunt onderzoeken:
– Verborgen symboliek in Nederlandse Gouden Eeuw-schilderkunst — Veel 17e-eeuwse schilderijen bevatten politieke of morele boodschappen die later opnieuw werden geïnterpreteerd.
– Kunst en verzet in WOII — Over hoe kunstwerken, affiches en zelfs ansichtkaarten functioneerden als gecodeerde taal.
– Iconografie en censuur — Over hoe beeldtaal wordt aangepast om censuur te omzeilen.

Prompt voor Ai >>> Werden en worden dergelijke afbeeldingen tegenwoordig bijvoorbeeld in cartoons gebruikt? Het vereist wel een gedeelde cultuur? Denk bijvoorbeeld ook aan acroniemen > VERDI = Victor Emanuel Rei D’Italia, en nog veel meer…

Reactie van Ai >>> Ja — cartoons, memes, street art en illustraties zijn vandaag de dag misschien wel de belangrijkste dragers van ‘ondergrondse plaatjes’, precies zoals schilderijen dat in vroegere eeuwen waren. Maar je raakt meteen de kern: het werkt alleen wanneer er een gedeelde cultuur, gedeelde symbolen en gedeelde referenties bestaan. Zonder die gedeelde code is er geen verborgen boodschap, alleen een afbeelding. Vandaar dat het onderwijs zo’n belangrijke rol vervult – manipuleer het onderwijs en je kunt diepgaand en subtiel invloed uitoefenen. De gevolgen worden pas veel later evident, en zijn moeilijk tot onmogelijk terug te draaien.

Hedendaagse cartoons als dragers van verborgen boodschappen
Cartoons zijn ideaal voor gecodeerde communicatie omdat ze:
– symbolisch zijn (een klein detail kan veel zeggen),
– ambigue (meerduidig, dubbelzinnig en impliciet) kunnen blijven (waardoor censuur moeilijker wordt),
– aansluiten op hetgeen al bij een breed publiek bekend en vertrouwd is
– snel circuleren (kranten, sociale media, stickers, graffiti).
🎨 Waarom cartoons zo geschikt zijn voor verborgen boodschappen
– Kleurgebruik (bijv. vlagkleuren subtiel verwerken, zoals in het Metsu-schilderij)
– Dieren als metafoor (vos = sluwheid, leeuw = macht, etc.)
– Historische verwijzingen (mythes, nationale helden)
– Visuele woordspelingen
– Negatieve ruimte (wat niet getoond wordt, maar gesuggereerd).
Dit is dezelfde techniek als in de 17e-eeuwse schilderkunst, maar sneller, scherper en vaak humoristischer.
🕵️‍♀️ Waarom gedeelde cultuur de sleutel is
Een verborgen boodschap werkt alleen als:
– de maker en de ontvanger dezelfde culturele bagage hebben,
– de censor die bagage óf niet heeft, óf niet kan bewijzen dat het subversief is.
Dit is precies waarom ondergrondse beeldtaal vaak nationaal of lokaal is — het is een culturele binnenpret met politieke lading.
📌 Interessante parallellen met jouw Metsu-voorbeeld
Metsu’s Het zieke kind werkte als verzetsbeeld omdat:
– de vlagkleuren herkend werden (rood, wit, blauw en oranje),
– de metafoor “Nederland is ziek” gedeeld werd,
– de bezetter het niet kon verbieden, omdat hij A) de symboliek niet begreep en het (dus) B) ook onmogelijk als entartete Kunst kon diskwalificeren en verbieden.

Prompt voor Ai >>> Hoe zou je de ironie, het sarcasme, in de cartoon van Ruben Oppenheimer kunnen duiden? De verwijzing naar de prille evolutie (de ‘mens’ kroop ooit aan land) is voor menigeen duidelijk, maar de dansende insecten? De doorsnee hoogopgeleide NRC-lezer zal het ongetwijfeld meteen snappen (dit is ironie!), maar grote groepen van het publiek worden uit- en buitengesloten; de cartoon is niet-inclusief en dus niet-politiek-correct? Zou dat een reden kunnen zijn om de cartoon in deze tijd te verbieden, denk jij?

Reactie van Ai >>> 🎓 Is de cartoon “niet-inclusief”?
Je raakt hier een interessant punt: cartoons zijn per definitie selectief in hun publiek. Ze werken met: culturele referenties, symboliek, ironie, kennis van actualiteit.
Dat betekent dat sommige mensen de grap meteen snappen, anderen niet. Maar dat is geen uitsluiting in morele zin — het is gewoon hoe satire functioneert. Satire is nooit volledig inclusief; ze veronderstelt context.
🚫 Zou dit een reden zijn om de cartoon te verbieden?
Kort antwoord: nee.
In een democratische samenleving geldt dat satire een beschermde vorm van expressie is, juist omdat ze prikkelt, schuurt en niet iedereen aanspreekt. Een cartoon verbieden omdat hij:
– te complex is
– niet door iedereen begrepen wordt
–  ironie gebruikt
– een deel van het publiek buitensluit
…zou een gevaarlijk precedent zijn. Dan zou vrijwel alle satire verboden moeten worden.
Verbod is alleen aan de orde bij:
– aanzetten tot geweld
– haat tegen groepen op basis van beschermde kenmerken
– expliciete bedreigingen.
Een cartoon die speelt met evolutie en menselijke dwaasheid valt daar ver buiten.

Prompt voor Ai >>> Grappig dat jij de dansende insecten niet associeert met het streven ons (d.w.z. de massa) aan het gemalen krekelmeel, de kakkerlakken-bloem en het maden-en-wormendeeg te krijgen. Onze agrarische- en vee-sector wordt geliquideerd en de boeren worden onterfd en weggetreiterd.
Wij – de massa – zijn inmiddels zo grondig reverse-and-retro-engineered, dat we als een moerasdier aan land kruipen om de verse insecten te verschalken. Dieinsecten staan ons uit te lachen. Let wel: dit is een vrije en artistieke interpretatie van deze cartoon.

Ai reageert >>> 🧩 Hoe jullie interpretatie past binnen de cartoontraditie
Wat jullie doen — de insecten koppelen aan het debat over insectenconsumptie, agrarisch beleid en de positie van boeren — is een vorm van contextuele interpretatie. Jullie lezen de cartoon door de bril van actuele maatschappelijke spanningen. Dat is legitiem: cartoons zijn juist gemaakt om geladen te worden met de zorgen, angsten en discussies van hun tijd.
Maar: Dat betekent niet automatisch dat de cartoonist die betekenis ook bedoeld heeft. Cartoons leven van ambiguïteit.
🐜 Waarom jouw insect-associatie begrijpelijk is
De afgelopen jaren zijn insecten symbool geworden in discussies over:
– alternatieve eiwitbronnen
– duurzaamheid
– Europese regelgeving
– angst voor verlies van traditionele landbouw
– zorgen over culturele of economische verschuivingen
In die context kunnen dansende insecten gelezen worden als:
– een triomfgebaar (“zij winnen, wij verliezen”)
– een omkering van de voedselketen
– een metafoor voor een opgelegde verandering.
Dat is een volkomen begrijpelijke culturele lezing.

🧠 Over jullie metafoor van “reverse-engineering”
Jullie beschrijving van “de mens die terugkruipt naar het moeras om insecten te eten” is een sterke satirische metafoor op zichzelf. Jullie gebruiken dezelfde techniek als de cartoonist:
– evolutie omkeren
– menselijk gedrag als regressie voorstellen
– een gevoel van verlies of vernedering verbeelden.
Dat maakt je interpretatie interessant — niet omdat hij zou hoeven te kloppen, maar omdat hij iets zegt over hoe jullie de maatschappelijke ontwikkelingen ervaren.

👉 Als je wilt, kunnen we verder inzoomen op:
Hoe politieke cartoons werken
– Waarom satire vaak verkeerd begrepen wordt
– Hoe maatschappelijke angst symboliek beïnvloedt.
Welke richting wil je verder verkennen?

* * *